يكشنبه 17 فروردين 1399

یادداشت ها

(بخشی از مجموعه ی کار تحقیقی نگارنده، تحت عنوان «صفحه ای از روزگاران منوجان: قاسم سالاری»)

کشف نه چندان دیر تمدّنی نو از تسلسل تمدّنهای تپّه ی یحیی شهرستان بافت و کنار صندل عنبر آباد ، به نام تمدّن رمشک و ثبت آن به عنوان ادامه های تمّدن هلیل، تاریخ تمدّن پنج هزار سالهای را در اقلیم و سرزمین ما به اثبات میرساند، در حالی که هیچ کدام از ساکنین کنونی جغرافیای یاد شده، از ریشه های ساکنین اولیه ی تمدّن پنج هزار سال گذشته نیستند. با گمانه زنی و بررسی های کلی از سوابق قدمت اقوام ساکن کنونی منوجان، قدیمیترین قبایل کمتر از پانصد سال است که در این سرزمین سکونت اختیار کرده و در روند اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی این بوم تأثیر گذار بوده اند. آثار دیگری که اعتبار سیاسی- اجتماعی سرزمین منوجان را بدست میدهد، قلعه ی منوجان است و گورستان و مخروبه ی قلعه ی اشکانیان در منطقه ی بجگان منوجان که تاریخ 2300 سالهای را رقم میزند. در ادامه توضیحی راجع به ساختار و تاریخ این بنا (قلعه منوجان) آورده میشود .

قلعه ی منوجان بر روی رشته کوهی کم ارتفاع و در سه طبقه وسیع بنا شده است.

طبقه ی نخست: این طبقه از اماکن و استراحتگاه افراد، چاه های آب برای تأمین آب مورد نیاز بخصوص در ایّام و ادوار جنگها و محاصره های قلعه، حمام، انبارهای ذخیره ی مواد غذایی، حجره های بازار و تجارت و اصطبل های نگهداری اسب و دیگر حیوانات سوارهای و بارکش تشکیل میشده است.

طبقه ی دوم: طبقه ی دوم استقرار افراد و قوای نظامی، اسلحه خانه و بازداشتگاه افراد مجرم و یا اسرای جنگی بوده است.

طبقه ی سوم: طبقه ی سوم برج های دیدبانی و نگهبانی متعدد که با ارتفاع کمتری نسبت به برج اصلی بنا شده اند و دور تا دور فضای فوقانی قرار دارند که دیدبانان چشم اندازهای دور و نزدیک قلعه را در کنترل خود داشتند و هم اکنون تنها خرابه هایی از این برجها باقی مانده است.

برج استوانهای و مرتفعی که به برج اصلی معروف است و ارتفاع آن حدود 15 متر است و فضای داخلی آن نیز از 3 طبقه، که هر طبقه ی آن با سقفهایی چوبی از یکدیگر مجزا هستند. این برج از اهمیت دیدبانی و دفاعی خاصتری برخوردار بوده و نگهبانان قلعه برای شناسایی و دفع دشمن از فاصله های دور و دفاع از ساکنین قلعه و اموال و ذخایر متعلق به آنها استفاده میشده است. ساکنین طبقه ی سوم را افراد و خانواده های صاحب مقام فرماندهان و نظامیانِ با مدارج بالای نظامی تشکیل میداده اند.

تعمیر و مرمت قلعه

درباره تعمیر و مرمت قلعه ی منوجان موارد مکتوب و دقیقی بدست نیامده است. بنظر میرسد که تعمیر و بازسازی و احیاناً گسترش قلعه، بستگی به ضرورت هایی داشته که شرایط ایجاب میکرده است. شرایط نیز بستگی به استفاده ی تجاری از این ارگ گسترده داشته است و یا موارد مربوط به ضرورت های دفاعی و مقابله با تهاجمات اشغالگرانه و تحمیل و تحمل جنگها، بوده است.

تاریخ شفاهی سینه به سینه گشته، اشاره به آن دارد که آخرین مرمت قلعه ی منوجان توسط سعید خان رودباری، حاکم سرزمین رودبار بزرگ انجام گرفته است. سعید خان قلعه ی منوجان و همچنین کهنوج و گلاشکرد را به منظور بیرون راندن مهاجمان و اشغالگران عُمانی معروف یه شیوخ و امامان مسقط (عمان)، که سالیان زیادی مناطق مربوط به هرمزگان کنونی را در اجاره ی خود داشتند، تعمیر و بازسازی نمود.

بنا به نوشته ی استاد احمد سایبانی در کتاب بندرعباس و هلال طلائی؛ شیخ سیف الدین نبهان عمانی با تشکیل لشکری وسیع و مجهز که تعداد افراد لشکرش به بیست هزار نفر میرسید قصد تصرف سرزمین رودبار بزرگ (رودبار جنوب، قلعه گنج، کهنوج، منوجان و ...) را داشت. سعید خان با تشکیل لشکر پنج هزار نفره ای از اهالی رودبار بزرگ به دفاع از تمامیت ارضی این منطقه پرداخت و در جنگ پنج ساله ای توانست آنها را برای همیشه از مرزهای رودبار بزرگ بیرون براند.

سه عامل باد، باران و انسان نقش زیادی در تخریب قلعه ی منوجان داشته اند. انسان بیشترین نقش و سهم را در تخریب این قلعه داشته است. جنگهای ویرانگر و مکرر، تبدیل خاک و گل قلعه به شوره و غارت آن توسط بزهکارانی از خطه ی بنادر و فارس، تاراج آجرهای به کار برده شده در بنای قلعه توسط بومیان و به کاربردن آجرها در ساختمان آغل و اصطبل دام و طیور، احداث تنورهای رو زمینی نانوایی، آجر نما کردن ساختمانه ای مسکونی و خاک برداری و ایجاد حوض و آب انباری در سطح فوقانی قلعه (طبقه سوم) و در مجاورت برج بلند آن برای منبع آب آشامیدنی در سال 1356 خورشیدی از جمله دخالت های انسان در تخریب قلعه بوده است.

تاریخ بنای قلعه ی منوجان

1- گمانه زنی تاریخ نویسان: برخی از مورخان و سفر نامه نویسان با حدس و گمان ، تأسیس قلعه ی منوجان را متعلق به دوران ساسانی(دوره ی چهار صد ساله ی قبل از ورود اسلام به ایران) دانسته اند و برخی هم با گمانه زنی های خود تاریخ آن را به دوران قبل از ساسانیان، یعنی اشکانیان و حتی هخامنشیان نسبت داده اند.

«قدمت این قلعه[منوجان] را از روی قدمت منوجان کهن باید ارزیابی کرد، دیاری که سابقه ی آن به هزاران سال، به روایتی قبل از تاریخ بر میگردد.»(کتابچه ی سازمان میراث فرهنگی استان کرمان)

«مینو جهان که مخفف آن را منوجان میگویند از قلاع محکمه و قدیمه ی آنجاست که درزمان ساسانیان ساخته شده است. یومناً هذا معمور است.»(جغرافیای کرمان، تألیف احمد علی خان وزیری)

و در مورد ارگ بم همتا و هم بنای قلعه ی منوجان آمده است: «مطابق با نوشته های مورخین، قلعه ی بم قبل از دوره ی هخامنشیان وجود داشته است. نخستین بازسازی (تعمیر قلعه) مربوط به زمان هخامنشیان است. دومین بازسازی در عصر اشکانیان و سومین آن بعد از فتح قلعه ی هفتواد به وسیله ی اردشیر بابکان در ایام سلطنت ساسانیان انجام گرفت. از این رو قدمت قلعه[بم]، به هخامنشیان و قبل از آن مربوط میشود.»(مجله ی مطالعات ایرانی، شماره پانزدهم، دانشگاه شهید باهنر کرمان)

2- اثبات شده توسط محققان و باستان شناسان

در تمام آثار و نوشته های تاریخ نویسان وجه اشتراک و تأکیداتی بر این مبنا وجود دارد که در ابتدا قلعه منوجان به خاطر گستردگیاش ارگ منوجان نام داشت و با قلعه یا ارگ بم در یک دوره تاریخی بنا شده اند. در نوشته های تاریخ نویسان همواره از همزمان بودن بنای سه قلعه یاد شده است که در همهی نظریهها اسامی ارگ بم و قلعه منوجان مشترکاً در آن تأکید و تکرار شده است.

برخی بنای قلعه ی منوجان و ارگ بم و قلعه ی داستوگان کهنوج و برخی دیگر قلعه ی منوجان، ارگ بم و قلعه ی گُلاشکرد و تعدادی قلعه ی منوجان و ارگ بم و قلعه ی بمپور را متعلق به یک دوره ی تاریخی دانسته اند.

به هر حال در هر سه نظریه، اسامی قلعه ی منوجان و ارگ بم تثبیت شده است. فهمی که نوشته های تاریخی بدست ما میدهد، میشود به یقین استدلال کرد که تحقیقات و روشنگری های اثبات شده در مورد هر کدام از این بناهای تاریخی نام برده بر دیگری هم صدق خواهد کرد. محققین تحقیقات خود را فقط متأسفانه در حوزه ی ارگ بم متمرکز کرده اند. تحقیقاتِ تاکنون به اثبات رسیده در مورد ارگ بم (همتای دیگر قلعه ی منوجان)، تأسیس آن را از دوران اشکانیان به ثبت رسانیده اند.

تحقیقات حاصله در مورد ارگ بم بدین شرح است:

«واژه ی ارگ عبارت از قلعه ی کوچکی در قلعه ی بزرگ. بنابراین ارگ شامل بخش حکومتی(کهن دژ) میشود که بر بالای صخرهای آذرین 50 متر بلندتر از اراضی اطراف شناخته شده که در واقع همراه با حصار، اصلی ترین بخش این دژ میباشد و آثاری مربوط به دوره ی اشکانیان (250 سال قبل از میلاد) یعنی 2250 سال پیش در ان شناسایی شده است.»(ارگ نامه ی محمود توحیدی)

«دروازه اصلی [ارگ بم] می توانید لاشه های سنگی را ببینید که ابتدا بر روی صخره ی آذرین قرار گرفته که اصالت آنها به دورهی اشکانیان استفاده میگردد.» (ارگ نامه ی محمود توحیدی)

نظر تاریخ نویسان در مورد هم زمان بودن ارگ بم و قلعه ی منوجان:

«یکی از مهمترین آثار تاریخی به جا مانده در شهر منوجان میتوان به قلعه ی منوجان اشاره نمود. این قلعه بر فراز تپه ای خاکی در مرکز شهر منوجان واقع گردیده است. به مرور زمان قسمتهای اصلی و عمده ی این قلعه تخریب گردیده و تنها یک برج مدور از آن باقی مانده است.... قدمت قلعه ی منوجان را با قلعه ی گلاشکرد و ارگ تاریخی بم همزمان دانسته اند.»( سیری در جغرافیای استان کرمان، مؤلف: حسین کلانتری خاندانی)

«بانی قلعه ی بم و بمپور بلوچستان و قلعه ی منوجان یک نفر و بنّای آن نیز یک نفر بوده و بدواً [نخست] قلعهی  بم ، ثانیاً قلعه ی بمپور و ثالثاً قلعه ی منوجان را ساخته است.» (مسافرت نامه ی کرمان و بلوچستان، عبد الحسین میرزا فرمانفرما)

   «قلعه ی منوجان، قلعه بر روی تپّه ای در مجاورت شهر منوجان قرار دارد. اعتقاد اهالی بر این است که سازنده یا معمار سه قلعه ی بم و کهنوج [قلعه ی داستوگان یا راسوخان] و منوجان یک نفر بوده.» (تاریخ جیرفت و کهنوج، تألیف عزیزاله صفا)

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

مطالب ویژه